17 september 2026 - door Florence De Vlam
Het politieke jaar in de EU is opnieuw begonnen. Gisteren hield Commissievoorzitter Ursula von der Leyen haar jaarlijkse beleidsverklaring, de State of the Union, in het Europees Parlement in Straatsburg. Ze blikte terug op het voorbije jaar en kondigde haar prioriteiten en plannen voor het komende jaar aan.
De rode draad in haar toespraak? Europa moet sterker en onafhankelijker worden. In een wereld met oorlogen, economische concurrentie en snelle technologische veranderingen moet Europa volgens Von der Leyen meer zelf zijn koers bepalen. Ze focuste daarbij onder meer op concurrentievermogen, energie, klimaat, AI, veiligheid en defensie.
In deze blog zet VLEVA de belangrijkste thema’s en nieuwe initiatieven voor jou op een rij.
De Europese economie heeft de gevolgen van de oorlogen in het Midden-Oosten volgens Von der Leyen beter doorstaan dan verwacht. Ook de werkloosheid blijft laag. Toch wegen hoge energieprijzen en financieringskosten op burgers en bedrijven. Het aanzwengelen van de Europese economie is daarom een belangrijke prioriteit.
Een sterkere interne markt moet daarbij helpen. Er is intussen een politiek akkoord over de routekaart : Eén Europa, één markt. Von der Leyen wil deze hervorming tegen eind 2027 afronden. Ook vergunningen moeten sneller worden afgeleverd. Strategische Europese projecten moeten sneller van de grond kunnen komen.
Daarnaast wil de Commissie verder snoeien in administratieve lasten. De twaalf omnibusvoorstellen van de Commissie moeten de administratieve lasten met ongeveer 17 miljard euro per jaar verminderen. Maar volgens Von der Leyen moeten ook de lidstaten meer doen. Daarom pleit ze voor een pact tegen overregulering.
Ook de toegang tot kapitaal krijgt aandacht. De Commissie wil de spaar- en investeringsunie verder uitbouwen en kondigt een nieuw bankenpakket aan. Dat moet regels vereenvoudigen, versnippering verminderen en Europese bedrijven gemakkelijker toegang geven tot financiering.
Verdere uitvoering van de routekaart ‘Eén Europa, één markt’
Nieuwe voorstellen voor snellere vergunningverlening
Pact tegen overregulering
Nieuw bankenpakket
Europa kan volgens Von der Leyen geen industriële grootmacht blijven als de energieprijzen structureel te hoog zijn. Europa verminderde de afhankelijkheid van Russisch gas en investeerde meer in eigen energieproductie. Maar de EU blijft kwetsbaar door haar algemene afhankelijkheid van ingevoerde fossiele brandstoffen.
Daarom wil Von der Leyen verder inzetten op hernieuwbare energie, kernenergie, biomethaan en andere technologieën die Europa onafhankelijker maken en de energieprijzen verlagen.
Tegen 2040 moet het aandeel van elektriciteit in het Europese energieverbruik verdubbelen. Volgens Von der Leyen kan Europa zo jaarlijks 260 miljard euro minder uitgeven aan de invoer van fossiele brandstoffen. Maar meer elektriciteit produceren is niet genoeg. De Europese elektriciteitsnetten moeten volgen. Daarom hamert Von der Leyen op het Europese netwerkpakket, snellere netaansluitingen en meer opslagcapaciteit.
Ook de economische relatie met China stond centraal. Het Europese handelstekort met China bedraagt volgens Von der Leyen inmiddels 1 miljard euro per dag. Ze spreekt over een tweede ‘China-schok’, die volgens haar nu al gevolgen heeft voor Europese fabrieken en industrieregio’s.
De Commissie wil de dialoog met China voortzetten, maar verwacht concrete resultaten. Indien nodig wil ze de beschikbare Europese handelsinstrumenten inzetten om het evenwicht te herstellen.
Tegelijk wil Europa zijn afhankelijkheid van China voor kritieke grondstoffen verminderen. Voor veel grondstoffen is Europa voor meer dan 80% afhankelijk van China. Voor sommige zeldzame aardmetalen loopt dat op tot 90%.
Daarom kondigt Von der Leyen een Europese corporatie voor kritieke grondstoffen aan. Die moet Europa helpen strategische grondstoffen aan te kopen en voorraden op te bouwen voor onder meer elektrische auto’s, chips, batterijen, schone technologie en defensie.
Europese corporatie voor kritieke grondstoffen
Na een zomer met hitte, droogte en natuurbranden wil Von der Leyen de klimaatbestendigheid van Europa fors versterken. De Commissie blijft vasthouden aan de Europese klimaatdoelstellingen, maar legt dit jaar veel nadruk op aanpassing aan de gevolgen van klimaatverandering.
Volgende maand komt er een nieuw Europees kader voor klimaatbestendigheid. De Commissie wil daarbij 100 bijzonder kwetsbare gebieden in Europa aanduiden, de risico’s in kaart brengen en bekijken op welk bestuursniveau actie nodig is. Lokale besturen spelen daarbij een belangrijke rol.
Daarnaast komt er een alliantie voor klimaatverzekeringen. Vandaag wordt volgens Von der Leyen slechts ongeveer 25% van de schade door rampen in Europa gedekt door private verzekeringen. Daardoor komt een groot deel van de kosten uiteindelijk bij de overheid terecht.
Ook een Europees hittegolfplan staat op de agenda. Dat moet zorgen voor betere waarschuwingssystemen, een beter voorbereide gezondheidszorg en steden die beter bestand zijn tegen extreme hitte.
Water krijgt eveneens aandacht. Via een nieuw Europees waterinitiatief wil de Commissie waterverspilling aanpakken en de waterzekerheid voor landbouw, industrie en energie verbeteren.
Tot slot onderzoekt de Commissie hoe Europa zich beter kan voorbereiden op natuurbranden. Daarbij ligt ook een mogelijke Europese brandbestrijdingsvloot op tafel.
Europees kader voor klimaatbestendigheid
Aanduiding van 100 kwetsbare Europese gebieden
Alliantie voor klimaatverzekeringen
Europees hittegolfplan
Europees waterinitiatief
Voorstellen voor een mogelijke Europese brandbestrijdingsvloot
Naast klimaatverandering noemt Von der Leyen artificiële intelligentie een belangrijk kantelpunt. Europa moet volgens haar voldoende eigen AI-capaciteit ontwikkelen om technologisch onafhankelijk te blijven. Tegelijk moet AI veilig zijn en onder menselijke controle blijven.
Daarom wil de Commissie de Europese computercapaciteit fors uitbreiden en nieuwe manieren zoeken om publieke en private middelen te investeren in Europese start-ups en bedrijven.
De volgende stap is om AI van het scherm naar de reële economie te brengen: naar fabrieken, ziekenhuizen, landbouwbedrijven, energienetten, vervoer en defensie.
De Commissie focust daarbij op vijf sectoren waar industriële AI volgens haar veel potentieel heeft: gezondheidszorg, vervoer, agrovoeding, geavanceerde productie en defensie en ruimtevaart. In november volgen nieuwe initiatieven voor deze sectoren.
De boodschap van Von der Leyen is daarbij duidelijk: AI moet mensen ondersteunen en niet vervangen. De technologische omslag heeft ook gevolgen voor de arbeidsmarkt. Daarom wil de Commissie nog voor het einde van het jaar haar wetgeving voor hoogwaardige banen voorstellen.
Uitbreiding van de Europese computercapaciteit voor AI
Nieuwe investeringsmogelijkheden voor Europese AI-bedrijven
Nieuwe AI-initiatieven voor vijf strategische sectoren
Wetgeving voor hoogwaardige banen
Volgend jaar bestaat de Europese pijler van sociale rechten tien jaar. Von der Leyen wil die verjaardag aangrijpen om de sociale dimensie van het Europese beleid opnieuw te benadrukken.
De Commissie komt met een European Care Deal. Die moet een antwoord bieden op de gevolgen van de demografische veranderingen in Europa en de toenemende zorgbehoeften.
Ook betaalbaar wonen blijft hoog op de agenda. Von der Leyen verwijst naar het voorstel voor de eerste Europese verordening rond betaalbaar wonen, die kortetermijnverhuur en speculatie op de woningmarkt moet aanpakken.
Samen met voorzitter van de Europese Raad António Costa wil ze een Europese top organiseren over de grondbeginselen van de Europese pijler van sociale rechten.
European Care Deal
Verdere maatregelen rond betaalbaar wonen
Europese top over de sociale pijler
Een onafhankelijker Europa betekent voor Von der Leyen niet dat Europa zich van de wereld moet afsluiten. Integendeel: de EU wil haar internationale economische relaties verder diversifiëren.
Von der Leyen wijst op de vrijhandelsakkoorden die de EU dit jaar ondertekende met India, Mercosur, Mexico, Australië en Indonesië. De EU heeft volgens haar ondertussen handelsakkoorden met meer dan 80 landen.
Daarnaast kondigt ze een nieuw internationaal connectiviteitsproject aan: de Middle Corridor. Die moet de zuidelijke Kaukasus en Centraal-Azië rechtstreeks verbinden met de Europese markt.
Via Global Gateway wil Europa hiervoor tot 12 miljard euro aan publieke en private investeringen aantrekken. Tegen 2030 moeten de handelsstromen via deze route verdrievoudigen en moet de reistijd voor goederen sterk dalen.
Middle Corridor tussen Europa, de zuidelijke Kaukasus en Centraal-Azië
Top over regionale connectiviteit
Een opvallende gast tijdens de State of the Union was de Canadese premier Mark Carney. Zijn aanwezigheid paste in een bredere boodschap van Von der Leyen: in een veranderende wereld moet Europa strategische partnerschappen uitbouwen met landen waarmee het nauwe economische en politieke banden heeft.
Canada krijgt daarin een bijzondere plaats. De samenwerking tussen beide partners is vandaag al sterk. Sinds het handelsakkoord CETA is de handel in goederen tussen Canada en de EU volgens Von der Leyen met 75% gestegen. Maar de Commissie wil verder gaan dan handel alleen. De EU en Canada willen CETA uitbouwen tot een nieuwe ‘Alliantie voor de toekomst’. Die moet een gemeenschappelijke ruimte voor welvaart en economische veiligheid creëren. De samenwerking moet zich uitstrekken tot slimme productie, technologie, defensie, energie, kritieke grondstoffen, batterijen, AI, quantumtechnologie, cyberveiligheid en het Noordpoolgebied. Ook de Europese en Canadese defensie-industrieën moeten nauwer samenwerken.
Von der Leyen deed vervolgens een opvallend voorstel. Ze wil samen met Carney onderzoeken hoe Canada het eerste geassocieerde lid van de EU kan worden. In haar speech werkte ze nog niet uit welke rechten, verplichtingen of institutionele gevolgen zo’n nieuw statuut zou hebben.
EU-Canada Alliantie voor de toekomst
Technologiealliantie tussen de EU en Canada
Nauwere samenwerking tussen de defensie-industrieën
Samenwerking rond het Noordpoolgebied, energie en kritieke grondstoffen
Verkenning van een nieuw statuut waarbij Canada het eerste geassocieerde lid van de EU kan worden
Veiligheid en defensie blijven belangrijke thema’s. Von der Leyen wijst op cyberaanvallen, sabotage, brandstichting en drones als voorbeelden van de dreigingen waarmee Europa vandaag wordt geconfronteerd.
Daarom komt de Commissie met een nieuwe Europese veiligheidsstrategie. De Europese instellingen en besluitvorming moeten volgens Von der Leyen beter aangepast worden aan de veranderde veiligheidsomgeving.
Ze stelt ook een Europees veiligheidsprotocol voor noodsituaties voor. Wanneer een lidstaat dat protocol activeert, zouden de lidstaten samenkomen om een gezamenlijke Europese reactie te coördineren. Von der Leyen ziet het als een mechanisme dat het overleg onder artikel 4 van de NAVO kan aanvullen.
Daarnaast wil ze de plannen voor een Europese Veiligheidsraad verder uitwerken.
Op defensievlak kondigt Von der Leyen een nieuw Europees instrument voor strategische enablers aan. Dat moet gezamenlijke investeringen ondersteunen in belangrijke militaire capaciteiten, zoals lucht- en raketafweer, strategisch vervoer, bijtanken in de lucht, ruimtevaart en cybercapaciteit. Het instrument moet volledig aansluiten bij de NAVO.
Nieuwe Europese veiligheidsstrategie
Europees veiligheidsprotocol voor noodsituaties
Plannen voor een Europese Veiligheidsraad
Europees instrument voor strategische enablers
Von der Leyen belooft Oekraïne extra steun tijdens wat ze omschrijft als de zwaarste winter van de oorlog. De EU wil onder meer de humanitaire hulp, energievoorziening en luchtverdediging versterken.
De EU keurde volgens Von der Leyen voor het eerst de aankoop van Amerikaanse Patriot-raketten voor Oekraïne goed. Tegelijk wil Europa zijn afhankelijkheid van één leverancier verminderen. Daarom kondigt ze Freyja aan: een samenwerking tussen Europa en Oekraïne voor de ontwikkeling van een goedkoop en modulair raketafweersysteem. Daarbij moet de Oekraïense gevechtservaring worden gecombineerd met Europese technologie en productiecapaciteit.
Met de resterende middelen uit SAFE wil de Commissie bovendien een nieuw programma opzetten voor gezamenlijke projecten met Oekraïense bedrijven.
Ook de druk op Rusland blijft noodzakelijk. Von der Leyen legt daarbij de nadruk op een betere handhaving van de bestaande sancties en het dichten van achterpoortjes.
Freyja: gezamenlijk Europees-Oekraïens raketafweersysteem
Gezamenlijke projecten met Oekraïense bedrijven via SAFE
Strengere handhaving van sancties tegen Rusland
Ook de situatie in Gaza en de Westelijke Jordaanoever kwam opnieuw aan bod. Von der Leyen wijst op het aanhoudende lijden in Gaza en het geweld van kolonisten op de Westelijke Jordaanoever.
Vorig jaar stelde ze verschillende Europese maatregelen tegen Israël voor. Ze stelt nu vast dat de lidstaten geen meerderheid vonden voor een gezamenlijke Europese reactie. De Commissie zet daarom verder in op steun aan de Palestijnen. Via de Palestijnse donorgroep en het Team Gaza-initiatief brachten de EU en haar partners 65 delegaties samen. Volgens Von der Leyen werd daarbij bijna 1 miljard euro toegezegd voor de wederopbouw van Gaza en de ondersteuning van de Palestijnse Autoriteit.
Ze herhaalt ook de Europese inzet voor een tweestatenoplossing, waarbij zowel Israëli’s als Palestijnen veilig kunnen leven.
De bescherming van de Europese buitengrenzen blijft hoog op de agenda. Von der Leyen benadrukt dat alle buitengrenzen Europese grenzen zijn. Daarom moet het Europese migratie- en asielpact volgens haar volledig worden uitgevoerd.
De Commissie wil daarnaast een nieuw Europees noodkader voor de buitengrenzen. Dat moet onder strikte voorwaarden tijdelijk meer flexibiliteit mogelijk maken wanneer grote migratiestromen bewust als drukmiddel tegen Europa worden ingezet.
Ook Frontex moet worden versterkt, onder meer om terugkeer te versnellen. De EU wil daarnaast betere systemen voor vroegtijdige waarschuwing en nauwer samenwerken met derde landen.
Tegelijk wil Europa investeren in legale migratie en kansen in partnerlanden. Nieuwe Gateway-kantoren moeten veilige en legale migratie ondersteunen. Voor jongeren in het Middellandse Zeegebied komt er een nieuw initiatief rond vaardigheden en jobs.
Europees noodkader voor de buitengrenzen
Versterking van Frontex en snellere terugkeer
Gateway-kantoren in partnerlanden
Initiatief voor vaardigheden en jobs voor jongeren in het Middellandse Zeegebied
Von der Leyen besteedt opnieuw veel aandacht aan de impact van sociale media op kinderen en jongeren. Vorig jaar vroeg ze een panel van deskundigen om te onderzoeken hoe Europa minderjarigen beter kan beschermen. Dit jaar kondigt ze concrete wetgeving aan.
De Commissie stelt de EU KIDS ACT voor. Daarin kiest ze voor verschillende beschermingsniveaus per leeftijd. Kinderen jonger dan 13 zouden geen toegang krijgen tot sociale media. Tussen 13 en 15 jaar zouden alleen beperkte accounts mogelijk zijn die door ouders of voogden worden aangemaakt en gecontroleerd. Daarvoor zou een tijdslimiet van één uur per dag gelden.
Voor jongeren tussen 15 en 18 jaar zouden platforms verplicht worden om hun diensten veilig te ontwerpen.
Daarnaast volgt in het najaar de bredere Digital Fairness Act, die onder meer verslavende digitale toepassingen moet aanpakken.
EU KIDS ACT
Leeftijdsgebonden regels voor sociale media
Digital Fairness Act
Ook de bescherming van de democratie en rechtsstaat blijft centraal staan. Von der Leyen waarschuwt voor buitenlandse inmenging, desinformatie en deepfakes die het vertrouwen in verkiezingen en onafhankelijke media kunnen aantasten.
Het vorig jaar aangekondigde Centrum voor democratische veerkracht is inmiddels actief. De Commissie wil de werkzaamheden verder versterken en meer samenwerken met lidstaten en andere betrokken partijen.
Tegelijk houdt Von der Leyen vast aan de koppeling tussen Europese middelen en respect voor de rechtsstaat. In de volgende Europese langetermijnbegroting moeten de rechtsstaat en grondrechten een absolute voorwaarde zijn voor EU-financiering.
De rode draad doorheen de State of the Union is duidelijk: Europa moet zijn eigen toekomst meer in handen nemen. Dat betekent volgens Von der Leyen minder strategische afhankelijkheden, een sterkere economie en defensie en meer Europese capaciteit op het vlak van energie, grondstoffen, technologie en veiligheid. Maar Europese onafhankelijkheid gaat volgens haar ook over de samenleving zelf: over klimaatbestendigheid, sociale rechten, wonen, democratie en de bescherming van kinderen. Von der Leyen kijkt daarbij ook verder dan het komende beleidsjaar. In 2027 is het 70 jaar geleden dat het Verdrag van Rome werd ondertekend. Naar aanleiding daarvan kondigt ze een nieuw Congres van Europa aan. Mensen uit verschillende delen van Europa moeten daar samen een visie ontwikkelen die een nieuwe generatie Europeanen kan inspireren. De slotboodschap sluit daarmee aan bij het begin van haar speech: in een onzekere wereld wil Von der Leyen bouwen aan een sterker en onafhankelijker Europa dat zelf zijn koers bepaalt.
Congres van Europa in 2027
Wouter Beke, Europees Parlementslid (EEP), ziet vooral de sterke focus op economie, groei en innovatie als positief. Hij wijst onder meer op toegang tot kapitaal, goedkopere energie, snellere vergunningen en bescherming tegen oneerlijke concurrentie uit China. Vooral de toenadering tot Canada springt er voor hem uit. Ook de plannen voor een Europese Veiligheidsraad verwelkomt hij.
“Voor mij is de uitgestoken hand naar Canada hét belangrijkste signaal van deze State of the Union.”
Sara Matthieu, Europees Parlementslid (Greens - European Free Alliance), is kritischer. Ze verwelkomt het aangekondigde hittegolfplan en de extra aandacht voor klimaatadaptatie, maar vindt dat Von der Leyen onvoldoende concreet maakt hoe Europa zijn klimaatdoelstellingen zal bereiken. Ze vraagt onder meer een einddatum voor fossiele brandstoffen en het stopzetten van fossiele subsidies. Ook Matthieu ziet veel potentieel in de nauwere samenwerking met Canada.
“She says what needs to happen. But not how.”
Kris Van Dijck, Europees Parlementslid (ECR), legt de nadruk op de Europese concurrentiekracht. Volgens hem voelen ondernemingen vandaag nog te weinig van de eerdere beloften om de Europese industrie competitiever te maken. Hij vraagt minder beperkende regelgeving, meer ruimte voor investeringen en innovatie en bescherming tegen oneerlijke concurrentie uit China. Ook nauwere samenwerking met betrouwbare partners zoals Canada vindt hij belangrijk.
“Europa heeft geen gebrek aan ambities. De uitdaging is om ze ook waar te maken. En daarvoor hebben we economische groei, competitieve bedrijven en ondernemerschap nodig.”
Hilde Vautmans, Europees Parlementslid (Renew Europe), noemt minder regels, betaalbare energie, meer veiligheid en de nauwere samenwerking met Canada de juiste prioriteiten. Tegelijk vindt ze dat de Commissie nu vooral werk moet maken van de uitvoering. Op het vlak van defensie wil Vautmans bovendien verder gaan, met meer gezamenlijke aankopen, een Europees defensiebudget en uiteindelijk een Europees leger.
“Een goede speech beschermt geen burger en schept geen job. We zijn bijna halfweg dit mandaat. Nu moet Europa leveren.”
Tom Vandendriessche, Europees Parlementslid (Patriots for Europes), reageert uitgesproken kritisch. Hij betwist de aanpak van de Commissie op het vlak van migratie, concurrentiekracht en energieprijzen. Ook verzet hij zich tegen een grotere Europese begroting en nieuwe Europese belastingen. Hij pleit voor een fundamentele koerswijziging van het Europese beleid.
“Europa heeft een fundamenteel ander beleid nodig. Dat van het gezond verstand.”
